นาม ชัยวัฒน์ คุประตกุล มักจะถูกนึกถึงเป็นบุคคลแรก ๆ เสมอ เมื่อมีปรากฏการณ์แปลกใหม่เกิดขึ้นในวงการวิทยาศาสตร์บ้านเรา ไม่เพียงแต่เท่านั้น ในด้านงานเขียนโดยเฉพาะการเขียนในแนววิทยาศาสตร์ ชัยคุปต์ ก็เป็นอีกนามปากกาหนึ่งที่คอวรรณกรรมวิทยาศาสตร์น้อยคนนักจะไม่รู้จัก
ปัจจุบันแม้จะเกษียณอายุราชการแล้ว แต่ก็ยังได้รับเชิญให้เข้าร่วมคณะทำงานจากหน่วยงานมากมาย และยังเขียนคอลัมน์ประจำอยู่ที่หนังสือพิมพ์ต่าง ๆ อีกทั้งจัดรายการวิทยุและโทรทัศน์อีกด้วย
ประวัติและผลงานของ รศ.ดร.ชัยวัฒน์ คุประตกุล มีปรากฏอยู่ในวารสารอ้างอิงระดับโลกมากมาย จึงไม่ผิดเลยที่จะกล่าวว่าเขาเป็นผู้หนึ่งที่สร้างคุณูปการอย่างสูงต่อวงการวิทยาศาสตร์เมืองไทย…

เห็นอาจารย์มีผลงานเขียนมากมายหลายประเภท ไม่ทราบว่างานเขียนประเภทใดคะที่อาจารย์มีความถนัดและชอบเขียนมากเป็นพิเศษกว่าประเภทอื่น ๆ

ชอบเขียนทุกประเภทครับ ทั้งนิยายวิทยาศาสตร์ สืบสวน เรื่องตลก แม้แต่เรื่องโรมานซ์ก็ชอบ แต่ที่จะได้ทำจริง ๆ จะเป็นนิยายวิทยาศาสตร์มากกว่า เพราะจะเรียกว่าเป็นเสน่ห์ของนิยายวิทยาศาสตร์ก็ว่าได้ มันท้าทาย และของไทยเรามีค่อนข้างน้อย เพราะฉะนั้นที่เขียนมีเป้าหมาย 2 อย่าง อย่างหนึ่งจะให้คนไทยได้อ่านเรื่องราวของนิยายวิทยาศาสตร์ที่เป็นนิยายวิทยาศาสตร์จริง ๆ และข้อ 2 ให้เห็นรูปแบบความเป็นนิยายวิทยาศาสตร์แบบสากล จะเรียกว่าสืบทอดงานของคุณจันตรี ศิริบุญรอดต่อก็ว่าได้ เพราะว่างานของคุณจันตรี จะเป็นงานที่เป็นนิยายวิทยาศาสตร์เชิงสากลอย่างชัดเจนทีเดียว และรุ่นหลังมาจะไม่ค่อยได้ทำกัน ส่วนใหญ่ที่เขียนกันจะออกมาเป็นนิยายวิทยาศาสตร์แบบอ่อน แบบสังคม หรือเป็นเชิงแฟนตาซี แต่ที่เป็นนิยายวิทยาศาสตร์จริง ๆ นั้นมีน้อยครับ

เสน่ห์ของงานเขียนที่ทำให้อาจารย์หลงใหลอยู่ที่ไหนคะ

นิยายวิทยาศาสตร์จะต้องใหม่ทั้งในแนวคิดและกลวิธีการนำเสนอด้วย ตรงนี้จะท้าทายมากและในหลาย ๆ เรื่อง นิยายชีวิตจริงทำไม่ได้ คือเหมือนกับเราได้สร้างโลกใหม่ สร้างมิติใหม่ขึ้นมา แต่มันท้าทายตรงที่ว่าสร้างขึ้นมาแล้วยังให้คนอ่านสามารถที่จะไปกับเราได้ สามารถที่จะรับรู้และมีส่วนร่วมกับเรื่องราวของเราได้ ถามว่ายากไหมถ้ามาถึงวันนี้สำหรับตัวเองจะรู้สึกไม่ยาก และมีเรื่องราวเยอะมากที่ยังรอที่จะเขียน แต่ว่าในอดีตที่ผ่าน ๆ มาก็ยอมรับว่าเขียนนิยายวิทยาศาสตร์ยากกว่าอย่างอื่น เพราะว่าถ้าเป็นนิยายประเภทอื่นก็จะเป็นเรื่องราวของชีวิตมนุษย์ และชีวิตมนุษย์โดยตัวมันเองก็น่าสนใจอยู่แล้ว แต่ว่าถ้าเป็นนิยายวิทยาศาสตร์นั้นจะต้องมีความไม่ธรรมดาอยู่ในนั้น แต่จะทำอย่างไรถึงจะให้ความไม่ธรรมดานั้นเป็นสิ่งที่ทำให้คนอ่านสามารถไปกับเราได้

ปกติอาจารย์จะมีงานในความรับผิดชอบมากและเดินทางบ่อย ไม่ทราบว่ามีการแบ่งเวลาอย่างไรในการเขียนหนังสือคะ

จะจัดเวลาดูที่ความสำคัญของงานครับ แต่ก็จะผสมผสานให้ลงตัว ลงตัวกับสิ่งที่เราเป็นและทำอยู่ ในขณะเดียวกันนั้นก็คำนึงถึงคนที่เราต้องเกี่ยวข้องด้วย กับครอบครัว ลูก ญาติ หรือเพื่อน ว่าต้องให้สัดส่วนอย่างไรกันบ้าง แต่ขณะเดียวกันก็ต้องมีชีวิตส่วนตัวด้วย โดยพยายามที่จะกำหนดบทบาทตนเองให้อยู่ในกรอบพอสมควร เพราะฉะนั้นหลาย ๆ อย่างที่ทำไม่ได้ ทั้ง ๆ ที่มีคนขอให้ทำ แต่โดยจำกัดเรื่องเวลา ก็จะต้องบอกปัดไปโดยตรง ทั้งนี้ทั้งนั้นต้องจัดสัดส่วนเรื่องของเวลา อีกอย่างหนึ่งคืออาจจะโชคดีว่ามีความสนใจหลายอย่างทั้งอ่านหนังสือ ดูหนัง ฟังเพลงและชอบขับรถ เพราะฉะนั้นทุก ๆ ขณะเวลาก็เป็นความสุขของแต่ละเวลานั้น ๆ ไม่มีส่วนใดเลยที่น่าเบื่อ เพียงแต่ว่าเราเองต้องระวังว่า ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับผู้อื่น ทำอย่างไรจึงจะทำให้ทุกคนรู้สึกว่าตัวเขาเองก็สำคัญด้วย
แต่โดยภาพที่ปรากฏหรือว่าที่เกิดขึ้นจริง ๆ นั้น เวลาที่เขียนอย่างจริงจังก็คือเวลากลางคืน เพราะว่าเวลากลางวันมักจะมีกิจกรรมเช่น ต้องมีการนัดหมายหรือไปประชุมเพราะว่าเป็นกรรมการให้กับสภาวิจัยแห่งชาติ และด้านสื่อต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกันหลาย ๆ ฝ่าย ต้องแบ่งเวลา แต่ก็ไม่ได้แบ่งเด็ดขาด จริง ๆ แล้วจะไม่ค่อยมีเวลาที่ปล่อยให้น่าเบื่อ บางครั้งเวลาที่เรารู้ว่าเราไม่มีทางที่จะเลี่ยงมันเลย เช่น รถติด เพราะฉะนั้นก็ไม่ต้องเลี่ยงเราจะใช้เวลา เช่น ฟังเพลง หรือไม่ก็อ่านหนังสือพิมพ์ หรือได้มีเวลาพูดคุยกับผู้ที่เดินทางไปด้วย ทั้งเรื่องมีสาระและไม่มีสาระ
ผมคิดว่าความหลากหลายของสิ่งที่ทำเป็นสิ่งสำคัญ ความหลากหลายของเรื่องที่เขียนด้วย และก็ยังมีบางอย่างที่อยากทำแต่เมื่อเวลาและสภาพแวดล้อมไม่ให้ก็ไม่เป็นไร แต่ว่ามันยังอยู่ในใจ ยกตัวอย่างเช่น ผมชอบแต่งเพลงมาก และแต่งไว้เยอะพอสมควร ก็อยากจะเห็นออกมาเหมือนกัน แต่ก็รู้อยู่ว่าโดยสภาพงานที่ทำ สภาพแวดล้อม จังหวะที่เราจะให้เวลากับตรงนั้นมันยังไม่ค่อยได้ ก็เลยเป็นสิ่งหนึ่งที่ทำไม่ค่อยได้เต็มที่ แต่ก็ไม่รู้สึกเดือดร้อนเท่าไหร่

ชอบฟังเพลง แต่งเพลง แล้วเล่นดนตรีด้วยหรือเปล่าคะ

เล่นดนตรี เล่นเป็นแทบทุกอย่างครับ แต่ว่าเล่นในสไตล์ของตนเอง ไม่ได้เล่นตามรูปแบบ เพราะว่าสมัยเป็นเด็กนักเรียนต้องช่วยที่บ้านทำงาน เคยเข้าวงดนตรีของโรงเรียนแล้วต้องลาออกเพราะว่าไม่มีเวลาในการฝึก ต้องกลับบ้านทำงาน แต่ก็ฝึกเอง เล่นเอง เอามาประกอบในการแต่งเพลงเอง เครื่องดนตรีที่ชอบเล่นมากก็คือ หีบเพลงชัก จะเล่นบ่อย และใช้ประกอบในการแต่งเพลงด้วย

เพลงแนวไหนคะที่อาจารย์ชอบเป็นพิเศษ

ชอบทุกประเภททุกแนว แต่ที่ไม่ค่อยได้ฟังมากเท่าไหร่จะเป็นพวกเฮฟวี่เมทอล เฮฟวี่ร็อก แต่ถ้าเป็นเพลงทั่ว ๆ ไปทั้งเพลงไทยเพลงสากลชอบหมด เพลงไทยก็ชอบทั้งลูกทุ่งลูกกรุง เพลงลูกทุ่งจะชอบและสะสมมากแต่เป็นลูกทุ่งรุ่นเก่า

มักได้ยินเสมอว่าคนที่เก่งคำนวณมักจะไม่เก่งด้านภาษา แต่สำหรับอาจารย์แล้วถือได้ว่ามีความถนัดทั้งสองอย่าง แล้วอาจารย์มีความเห็นเกี่ยวกับคำพูดนี้อย่างไรบ้างคะ

อาจจะไม่จำเป็นนะ ยกตัวอย่าง เช่น ไอน์สไตน์ ไอน์สไตน์นี้แน่นอนเก่งคำนวณเก่งคณิตศาสตร์ แต่ก็ชอบดนตรีมาก แต่ไอน์สไตน์จะมีจุดหนึ่งที่เรียกได้ว่าเป็นจุดอ่อนก็คือ จะเป็นคนที่สนใจวิชาไหนก็จะเรียนเฉพาะวิชานั้น ชอบวิทยาศาสตร์ ชอบคำนวณก็จะเรียนเฉพาะตรงนี้ ทุ่มเทเต็มที่ วิชาที่ไม่ชอบเลย เช่นวิชาเกี่ยวกับภาษา ก็จะไม่เรียน แต่ดนตรีนี่ชอบมากครับ

ในการผลักดันหรือว่าส่งเสริมเกี่ยวกับแนวหนังสือวิทยาศาสตร์ อาจารย์มีเป้าหมายกำหนดไว้หรือเปล่าคะว่าจะต้องถึงระดับใดจึงจะพอใจ

โดยส่วนตัวนั้น มาถึงวันนี้ ถ้าถามว่าถึงเป้าหมายที่อยากจะทำไหม คิดว่าค่อนข้างจะเกินเป้าหมาย เพราะว่าสมัยเด็ก ๆ เป็นเด็กที่มาจากศูนย์ก็ว่าได้นะ ทางบ้านไม่ค่อยมีอะไรให้ จะซื้อหนังสือก็ไม่ค่อยมีเงินซื้อ จะซื้อหนังสือสักเล่มต้องสะสมเงินทั้งเดือนถึงจะซื้อได้ เพราะฉะนั้นจะซื้อหนังสือแพง ๆ ไม่ได้หรอก แต่จากตรงนี้เลยทำให้เราเป็นคนที่รักการอ่าน เพราะฉะนั้นก็อยากจะเป็นนักเขียน อยากจะเขียนนิยาย อยากจะเขียนหนังสือที่ควรจะใช้ประโยชน์ได้ คิดว่ามาถึงวันนี้ก็คงจะเกินที่อยากจะทำ แต่ถามว่ายังมีอีกไหมที่อยากจะทำต่อเกี่ยวกับเรื่องหนังสือนั้น ยังมี คงจะเน้นพวกนิยายมากขึ้น เพราะว่านิยายได้หยุดเขียนไปพักใหญ่ ประมาณ 4 ปีเห็นจะได้ เพราะฉะนั้นหนังสือที่คิดว่าอยากจะเขียนนั้น ก็เขียนไปพอสมควรแต่ที่ยังอยากจะเขียนอีกก็มี
แต่ถ้าพูดถึงส่วนสังคม เรายังมีช่องว่างอยู่มาก หนังสือที่สร้างขึ้นมาโดยคนไทยเอง โดยนักคิด นักวิชาการของไทยเราเองมีน้อยมาก ส่วนใหญ่จะเป็นเรื่องแปล ตรงนี้ขาด เพราะฉะนั้นอย่างเช่นทางประพันธ์สาส์นมีความตั้งใจที่จะทำตรงนี้ก็ยินดีช่วยอย่างเต็มใจครับ ก็เห็นแล้วว่าตอนนี้เราได้บรรลุเป้าหมายถึงระดับหนึ่ง เป้าหมายต่อไปก็คือ ทำอย่างไรเมื่อเราสร้างหนังสือออกมาแล้ว จะให้ออกไปใช้งานได้จริง เพราะว่าคนไทยยังมีปัญหาในเรื่องของการที่จะเข้าหาสิ่งที่เป็นประโยชน์จริง ๆ งานดีแต่ถ้าไปไม่ถึงมือผู้บริโภคนั้นก็มักจะอยู่กับที่ ผู้บริโภคเองก็ไม่พยายามที่จะไปหา เพราะฉะนั้นเราเองก็อยากจะเห็นมีความเคลื่อนไหวทั้งสองด้าน ให้คนไทยรักการอ่านมากขึ้นและอาจจะยังมีการผลิตให้เป็นจริงเป็นจังมากขึ้น

ปกติถ้าว่างจากการทำงาน อาจารย์มีวิธีการพักผ่อนอย่างไรเป็นพิเศษบ้างหรือเปล่าคะ

ความจริงก็ว่างตลอดเวลานะครับ เพราะสิ่งที่ทำทุกวันนี้มันเหมือนกับไม่ใช่งาน อาจจะโชคดีที่ว่าทำเฉพาะที่เราทำได้ และเราก็สนุกกับมันด้วย เพราะฉะนั้นสำคัญอย่างเดียวคือ สุขภาพร่างกาย ถ้าไม่มีปัญหาสุขภาพก็จะไม่ค่อยมีปัญหาเรื่องงาน หรืออย่างเช่นงานเขียนหนังสือก็เป็นงานที่มีความสุข เพราะว่าจะเขียนเฉพาะสิ่งที่ตนเองอยากเขียน และจะมีสิ่งใหม่ ๆ ที่ท้าทายเข้ามาให้เขียน อย่างนี้นะครับ เวลาที่ทำงานถ้าเมื่อไหร่เหนื่อยก็หยุด และจะพัก วิธีพักก็คือฟังเพลงหรือไม่ก็ดูหนัง หรือขับรถไปเรื่อย ๆ สบาย ๆ ส่วนใหญ่งานที่ทำทุกวันนี้ก็เหมือนกับไม่ใช่งานอยู่แล้ว จะเป็นงานที่เขาขอกันเข้ามาหรือชวนกันเข้ามาและก็สนุก แต่เรื่องใหญ่มากก็คือจะระวังเรื่องสุขภาพครับ

อยากให้อาจารย์ฝากคำแนะนำสำหรับน้อง ๆ ที่สนใจในการเขียนหนังสือโดยเฉพาะแนววิทยาศาสตร์

ก็อยากจะให้อ่านให้มาก และก็ต้องรู้จักเลือกอ่านด้วย การอ่านหนังสือนั้นต้องอ่านอย่างค้นหา เสร็จแล้วก็ทบทวนตัวเราเองว่าเรากำลังทำอะไรอยู่และมอง ๆ ดูโลกรอบตัว ดูตัวอย่างของคนที่สร้างผลงานดี ๆ มากมายและศึกษาเขาว่าทำไมเขาทำได้ แต่อย่ารีบร้อนเกินไป ให้พยายามอยู่กับความพอดี ในเรื่องของเทคโนโลยี หรือเรื่องเงินทอง ขอให้อยู่กับความพอดี พอเพียง เงินทองเป็นเรื่องสำคัญก็จริง แต่ไม่ใช่สำคัญที่สุดนะครับ ให้มีเพียงพอที่เราจะรับผิดชอบตัวเราได้ และช่วยคนอื่นได้ แต่ไม่จำเป็นจะต้องมีมากมายเกินไป เพราะถ้ามีมากเกินไปกลับเป็นทุกข์เสียอีก ขอฝากไว้ด้วยครับ

***บทสัมภาษณ์จากเว็บไซต์ประพันธ์สาส์น***